50-30-20 બજેટ નિયમ ભારતીય પગાર પર કેવી રીતે લગાવવો
50-30-20 નિયમની સાચી સમજ — ભારતમાં જરૂરિયાત, શોખ અને બચત એટલે શું, ₹60,000 ના પગાર પર ગણતરી, અને મોટા શહેરના ભાડામાં નિયમ કેમ તૂટે છે.
એપ જાતે જોવી છે? Lekhhaa — ભારત માટે મફત બજેટ પ્લાનર — Android, iOS અને વેબ પર મફત.
50-30-20 નિયમ દુનિયાનો સૌથી વધુ કહેવાતો બજેટ ફોર્મ્યુલા છે — હાથમાં આવતા પગારના 50 ટકા જરૂરિયાત પર, 30 ટકા શોખ પર અને 20 ટકા બચત તથા દેવું ચૂકવવા પર. તે લોકપ્રિય એટલા માટે છે કે સો નિર્ણયોને ત્રણ ખાનામાં સમેટી દે છે. પણ તે વિદેશના ખર્ચ પ્રમાણે બનેલો છે, અને ભારતીય પગાર પર આંખ મીંચીને લગાવો તો નિષ્ફળતા અને નકામો અપરાધભાવ જ મળે છે.
નિયમ એક ઉદાહરણથી
હાથમાં આવતો પગાર ₹60,000 લો. 50-30-20 પ્રમાણે ₹30,000 જરૂરિયાત પર — ભાડું, કરિયાણું, લાઈટ, ગેસ, આવવા-જવાનું, ફોન અને ઇન્ટરનેટ, વીમાનું પ્રીમિયમ, EMI નો ઓછામાં ઓછો હપ્તો, સ્કૂલ ફી.
₹18,000 શોખ પર — બહાર જમવાનું, OTT, જરૂરિયાત ઉપરાંતની ખરીદી, ફરવાનું, નવો ફોન. અને ₹12,000 બચત તથા વધારાનું દેવું ચૂકવવા પર — SIP, PPF, ઇમરજન્સી ફંડ, લોન વહેલી પૂરી કરવી.
કસોટી સાદી છે — જરૂરિયાત એ છે જે આ મહિને ન ભરાય તો ખરેખર પરિણામ આવે. શોખ એ છે જે થોડો સમય બંધ કરી શકાય અને જીવન અટકે નહીં. બચત એ પૈસા છે જે ભવિષ્યની આઝાદી ખરીદે છે.
ભારતમાં જરૂરિયાત અને શોખની રેખા ક્યાં દોરવી
આ રેખા દરેક ઘરમાં થોડી અલગ પડે છે, અને એ સ્વાભાવિક છે. પણ થોડા સામાન્ય ગૂંચવાડા છે જે સાફ કરી લેવા જેવા છે.
ઘરે મોકલાતા પૈસા શોખ નથી. ભારતમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને દર મહિને મદદ કરવી એ ઘણાં ઘરોમાં ભાડા જેટલી જ પાકી જવાબદારી છે. તેને જરૂરિયાતમાં ગણો.
ટિફિન કે રસોઈવાળાનો ખર્ચ પણ સામાન્ય રીતે જરૂરિયાત છે, બહાર જમવાનું નહીં. જે ખાવું જ પડે તે જરૂરિયાત; જે મન થાય ત્યારે ખવાય તે શોખ. Swiggy નું અઠવાડિયામાં ચાર વાર ઓર્ડર કરવું જરૂરિયાત નથી.
આવવા-જવાનું જરૂરિયાત છે, પણ ઓફિસ સુધીની રોજની કેબ મોટા ભાગે શોખ છે. બસ કે મેટ્રોનો ખર્ચ જરૂરિયાતમાં મૂકો અને આરામનો વધારાનો ફરક શોખમાં.
મોટા શહેરનું ભાડું નિયમ કેમ તોડે છે
આ નિયમની સૌથી મોટી નબળાઈ અહીં છે. મુંબઈ, બેંગલોર, પુણે કે અમદાવાદના સારા વિસ્તારમાં એકલા રહેતા માણસનું ભાડું જ પગારના 30 થી 40 ટકા ખાઈ જાય છે.
₹60,000 ના પગારમાં જો ભાડું ₹22,000 હોય તો બાકીની બધી જરૂરિયાત માટે ફક્ત ₹8,000 વધે છે — કરિયાણું, લાઈટ, ફોન, આવવા-જવાનું અને વીમો, બધું એમાં. આ શક્ય નથી. નિયમ ખોટો નથી, પણ એ ધારે છે કે ભાડું આવકનો પાંચમો ભાગ છે, જે ભારતના મોટા શહેરોમાં ભાગ્યે જ સાચું પડે છે.
પ્રામાણિક ફેરફાર — 60-20-20
મોટા શહેરમાં રહેતા મોટા ભાગના લોકો માટે વધુ સાચી વહેંચણી છે 60 ટકા જરૂરિયાત, 20 ટકા શોખ અને 20 ટકા બચત.
₹60,000 પર એટલે ₹36,000 જરૂરિયાત, ₹12,000 શોખ અને ₹12,000 બચત. અહીં જે ઘટ્યું તે શોખનું ખાનું છે, બચતનું નહીં — અને એ જ મુખ્ય વાત છે. બચતના 20 ટકા સાથે સમાધાન કરવાનું છેલ્લે આવે, પહેલાં નહીં.
નાના પગાર પર — ₹28,000 હાથમાં આવતા હોય તો 50-30-20 લગભગ અશક્ય છે. ત્યાં 70-15-15 થી શરૂ કરો — ₹19,600 જરૂરિયાત, ₹4,200 શોખ, ₹4,200 બચત. 15 ટકા બચત 0 ટકા કરતાં અનંતગણી સારી છે, અને પગાર વધે તેમ આ ટકા સુધારતા જવાય.
EMI ક્યાં ગણવો
આમાં ઘણી ગેરસમજ છે. EMI નો ઓછામાં ઓછો ફરજિયાત હપ્તો જરૂરિયાત છે, કારણ કે ન ભરો તો ખરેખર પરિણામ આવે. પણ લોન વહેલી પૂરી કરવા માટે ભરેલા વધારાના પૈસા બચતના ખાનામાં જાય છે.
આ ભેદ મહત્વનો છે કારણ કે તે વહેલી ચુકવણીને એ જ સન્માન આપે છે જે SIP ને મળે છે. 14 ટકા વ્યાજની પર્સનલ લોન વહેલી પૂરી કરવી એ ઘણી વાર કોઈ પણ રોકાણ કરતાં સારો સોદો હોય છે.
અનિયમિત આવક હોય તો શું કરવું
ફ્રીલાન્સર, દુકાનદાર કે કમિશન પર કામ કરનારા માટે દર મહિનાનો આંકડો બદલાય છે, એટલે ટકાવારી સીધી લગાવવી અઘરી પડે છે.
છેલ્લા બાર મહિનાની સરેરાશ લો — તેમાંથી સૌથી ઓછો મહિનો કાઢી નાખો અને બાકીની સરેરાશને તમારો પાયાનો પગાર ગણો. બજેટ એ આંકડા પર બનાવો. જે મહિને વધારે આવે તે વધારાનું સીધું બચતમાં જાય, ખર્ચમાં નહીં.
આ ઉપરાંત અનિયમિત આવકવાળા માટે ઇમરજન્સી ફંડ ત્રણ મહિનાનું નહીં, છ મહિનાનું હોવું જોઈએ. આવક અસ્થિર હોય ત્યારે એ ફંડ જ ખરી સલામતી છે.
દર મહિને પોતાની જાતને તપાસવાની રીત
નિયમ ત્યારે જ કામનો છે જ્યારે તમે ખરેખર જુઓ કે તમે ક્યાં ઊભા છો. મહિનાના અંતે પંદર મિનિટ કાઢો.
ત્રણ આંકડા લખો — આ મહિને જરૂરિયાત પર કેટલું ગયું, શોખ પર કેટલું, અને બચતમાં કેટલું ગયું. પછી ટકા કાઢો અને તમારા લક્ષ્ય સાથે સરખાવો. Lekhhaa માં કેટેગરી પ્રમાણે ખર્ચ જોવા મળે છે એટલે આ ત્રણ આંકડા કાઢવામાં થોડી મિનિટ જ લાગે છે, અને ઍપ મફત છે.
એક જ ટકા સુધારો — બધું એકસાથે ઠીક કરવાની કોશિશ ન કરો. જો શોખ પર 35 ટકા જતું હોય તો આવતા મહિને 32 ટકાનું લક્ષ્ય રાખો, 20 નહીં. ધીમે ધીમે ઘટાડેલો ખર્ચ ટકે છે; એકસાથે કરેલો કાપ બે અઠવાડિયામાં તૂટે છે.
આ મહિનાનો પગાર આવે ત્યારે એક કામ કરો — હાથમાં આવેલી રકમના 20 ટકા એ જ દિવસે બચતમાં અલગ કરી નાખો, ખર્ચ પછી બચે તેની રાહ ન જુઓ. બાકીના 80 ટકામાં જીવન ગોઠવવું અઘરું નથી, પણ પહેલાં ખર્ચીને પછી બચાવવું લગભગ ક્યારેય થતું નથી.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
50-30-20 નિયમ ભારતીય પગાર માટે કામ કરે છે?
આંશિક રીતે. તે ધારે છે કે ભાડું આવકનો પાંચમો ભાગ છે, જે ભારતના મોટા શહેરોમાં ભાગ્યે જ સાચું પડે છે. મુંબઈ, બેંગલોર કે અમદાવાદમાં એકલા રહેતા માણસનું ભાડું જ 30 થી 40 ટકા ખાઈ જાય છે. ત્યાં 60-20-20 વધુ પ્રામાણિક છે — ઘટાડો શોખના ખાનામાં કરો, બચતના ખાનામાં નહીં.
ઘરે માતા-પિતાને મોકલાતા પૈસા કયા ખાનામાં ગણવા?
જરૂરિયાતમાં. ભારતમાં માતા-પિતા કે ભાઈ-બહેનને દર મહિને મદદ કરવી એ ઘણાં ઘરોમાં ભાડા જેટલી જ પાકી જવાબદારી છે, શોખ નથી. તેને પહેલાં જરૂરિયાતમાંથી બાદ કરો અને પછી બાકીની રકમ પર ટકાવારી લગાવો. આમ ન કરો તો દર મહિને એવું લાગશે કે તમે નિયમ પાળવામાં નિષ્ફળ જાઓ છો.
EMI જરૂરિયાતમાં આવે કે બચતમાં?
EMI નો ફરજિયાત ઓછામાં ઓછો હપ્તો જરૂરિયાત છે, કારણ કે ન ભરો તો ખરેખર પરિણામ આવે. પણ લોન વહેલી પૂરી કરવા માટે ભરેલા વધારાના પૈસા બચતના ખાનામાં ગણાય. આ ભેદ મહત્વનો છે — 14 ટકા વ્યાજની પર્સનલ લોન વહેલી પૂરી કરવી ઘણી વાર કોઈ પણ રોકાણ કરતાં સારો સોદો હોય છે.
નાના પગાર પર 20 ટકા બચત શક્ય ન હોય તો?
₹28,000 જેવા પગાર પર 50-30-20 લગભગ અશક્ય છે. ત્યાં 70-15-15 થી શરૂ કરો — લગભગ ₹19,600 જરૂરિયાત, ₹4,200 શોખ અને ₹4,200 બચત. 15 ટકા બચત શૂન્ય કરતાં અનંતગણી સારી છે. પગાર વધે તેમ વધારાની આખી રકમ ખર્ચમાં ન ભેળવો, પણ બચતના ટકા સુધારવામાં વાપરો.
ફ્રીલાન્સર કે અનિયમિત આવક હોય તો બજેટ કેવી રીતે બનાવવું?
છેલ્લા બાર મહિનાની આવક લો, તેમાંથી સૌથી ઓછો મહિનો કાઢી નાખો, અને બાકીની સરેરાશને તમારો પાયાનો પગાર ગણીને બજેટ બનાવો. જે મહિને વધારે આવે તે વધારાનું સીધું બચતમાં જાય, ખર્ચમાં નહીં. અનિયમિત આવક હોય ત્યારે ઇમરજન્સી ફંડ ત્રણ નહીં પણ છ મહિનાના ખર્ચ જેટલું રાખવું જોઈએ.